Αφιέρωμα 2012: «Στρατιωτικός παλαιός»: Ο Στυλιανός Γονατάς γενικός διοικητής (1929)

 

Του Γιάννη Γκλαρνέτατζη

Τον Δεκέμβριο του 1929 παραιτήθηκε για λόγους υγείας ο πρόσφατα (4.6.1929) εκλεγείς πρόεδρος της δημοκρατίας Π. Κουντουριώτης και τη στη θέση του εκλέχθηκε ο Αλ. Ζαΐμης.[1] Με την ευκαιρία της τυπικής παραίτησης της κυβέρνησής του, ο πρωθυπουργός Ελ. Βενιζέλος θα πραγματοποιήσει περιορισμένο ανασχηματισμό (16.12).[2] Ανάμεσα στις θέσεις που θα αλλάξουν χέρια είναι κι αυτή του γενικού διοικητή Μακεδονίας, από την οποία θα αποχωρήσει ο Ιωάννης Κανναβός (που την είχε καταλάβει –για τρίτη φορά– με τον προηγούμενο ανασχηματισμό λίγους μήνες πριν, 7.6.1929)[3] και στη θέση του θα έρθει ο, εκείνη τη στιγμή υπουργός Συγκοινωνιών, Στυλιανός Γονατάς.[4] Ο απόστρατος αξιωματικός (με συμμετοχή στην ένοπλη αντιπαράθεση σε Μακεδονία-Θράκη το 1907-1909, στους Βαλκανικούς πολέμους, στην επέμβαση εναντίον της ρωσικής επανάστασης στην Ουκρανία και στη Μικρασιατική εκστρατεία, όπου έφτασε να διοικεί και μεραρχία), ήταν από τους επικεφαλής του στρατιωτικού κινήματος του 1922 και ο μόνος πρώην πρωθυπουργός (Νοέμβριος 1922 – Ιανουάριος 1924),[5] που ανέλαβε ποτέ τη γενική διοίκηση Μακεδονίας (ή το μετέπειτα Υπουργείο Βορείου Ελλάδος, νυν –ξανά– Υπουργείο Μακεδονίας-Θράκης).

«Λυπηρόν το ότι αποχωρεί ο κ. Κανναβός», γράφουν σχετικά τα «Μακεδονικά Νέα», «Κάτοχος πείρας διοικητικής μακράς, γνώστης προσώπων και πραγμάτων, μετά φανατισμού δε επιληφθείς της εφαρμογής του θεσμού της αποκεντρώσεως ο κ. Κανναβός υπέσχετο να εργασθή με ζήλον και αποτελεσματικότητα δια την διοικητικήν ανόρθωσιν και παντοειδή ανακούφισιν του τόπου. Ευχάριστον όμως το ότι αντί του κ. Κανναβού έρχεται ο κ. Γονατάς. Δοκιμασθείς εις περιστάσεις χαλεπάς εις το πρωθυπουργικόν αξίωμα και επιδείξας, μαζύ με την μετριοπάθειαν, και δραστηριότητα, και σύνεσιν και διοικητικήν ικανότητα, δεν θ’ αργήση αναμφιβόλως να προσανατολισθή εις το άγνωστον περιβάλλον της Μακεδονίας και των ζητημάτων της και δεν θα οκνήση να πράξη παν ό,τι δυνηθή υπέρ του τόπου».[6] Προς στιγμήν, όμως, τα πράγματα δεν είναι και τόσο σίγουρα. «Υπήρχον εν τούτοις πληροφορίαι μη επιβεβαιωθείσαι εισέτι ότι ο κ. Γονατάς ορκιζόμενος σήμερον ως Γεν. Διοικητής Μακεδονίας θα παραιτηθή μετά τινας ημέρας χωρίς να μεταβή εις την θέσιν του. Εν τοιαύτη περιπτώσει την Γενικήν Διοίκησιν Μακεδονίας θ’ αναλάβη εκ νέου ο κ. Κανναβός»,[7] αναφέρει η «Μακεδονία». Σ’ αυτό το περίεργο παιχνίδι αντιδρούν τα «Μακεδονικά Νέα» επειδή «Ήδη υπάρχουν πλείσται εκκρεμότητες επί του γραφείου του Γεν. Διοικητού, και πλείστα μικρά και μεγάλα συμφέροντα ενός κόσμου ολοκλήρου, ιδίως με τας επί θύραις εορτάς, εξαρτώνται από την κρίσιν και από τον λόγον ή την υπογραφήν του Γεν. Διοικητού. Είναι λοιπόν ανάγκη επιτακτική να μας έλθη ευθύς αμέσως ο κ. Γονατάς και ν’ αναλάβη τα καθήκοντά του, συνεορτάζων μαζύ μας. Άλλωστε στρατιωτικός παλαιός ο κ. Γονατάς δεν αγνοεί ότι αν οι αγαθοί νοικοκυραίοι δεν ημπορούν να διέλθουν τας χαρμοσύνους ημέρας μακράν της οικογενειακής εστίας των, οι άνδρες όμως οι διαχειριζόμενοι αξιώματα εορτάζουν εκεί όπου τους στέλλει το καθήκον των».[8]

Τελικά οι πληροφορίες περί εικονικής ανάληψης καθηκόντων από τον Γονατά αποδείχθηκαν ανακριβείς. Αντιθέτως ο νέος γενικός διοικητής αποδείχθηκε από τους μακροβιότερους του Μεσοπολέμου καθώς διατήρησε το αξίωμα επί τρία συναπτά έτη. Πολύ περισσότερο απ’ ό,τι το σημερινό υπουργείο η τότε γενική διοίκηση είχε σημαίνοντα λόγο σε πολλά μικρά και μεγάλα θέματα που αφορούσαν τη Θεσσαλονίκη και τη Μακεδονία, κι όπως και το σημερινό υπουργείο ήταν ο τόπος όπου κατευθύνονταν οι αιτήσεις και οι διαμαρτυρίες των κατοίκων της πόλης και της υπαίθρου. Σ’ αυτόν διαμαρτύρονταν και οι κάθε είδους απεργοί της Θεσσαλονίκης, όπως οι φοιτητές στις αρχές Δεκεμβρίου του 1931.[9]

Ίσως όμως το σημαντικότερο γεγονός που συνέβη επί της υπουργίας του Γονατά ήταν το πογκρόμ του Κάμπελ τον Ιούνιο του 1931, αλλά και γενικότερα η δράση της φασιστικής ΕΕΕ. Την παραμονή των γεγονότων είχε δηλώσει πως τα αποδιδόμενα στον εκπρόσωπο της Μακαμπή (που αποτέλεσαν αφορμή για τον εμπρησμό) είναι απολύτως ανακριβή,[10] ενώ παρενέβη φιλικά προς τις εθνικές οργανώσεις για να μην πραγματοποιήσουν παρέλαση στο κέντρο της πόλης την προηγουμένη του πογκρόμ.[11] Στη δίκη για τα γεγονότα που έγινε τον Απρίλιο του 1932 στη Βέροια, ο βασικός μάρτυρας κατηγορίας δικηγόρος Γιομτώβ Γιακοέλ δήλωνε «ότι ο κ. Γενικός Διοικητής υπήρξεν άτονος εις τας ενεργείας του».[12] Η διατύπωση μοιάζει εξαιρετικά μετριοπαθής αν λάβουμε υπόψη ότι ο Γονατάς υπερασπίστηκε τη φασιστική οργάνωση στη Βουλή,[13] κάτι που τονίζει κι ο –επίσης Φιλελεύθερος πολιτευτής και– τριεψιλίτης Λεων. Ιασονίδης που στα 1934 αναφέρεται στον «αγαπήσαντα επίσης τα Ε.Ε.Ε. κ. Στυλιανόν Γονατάν, τότε Γενικόν Διοικητήν Μακεδονίας».[14]

Όταν έπαψε να είναι γενικός διοικητής ο Γονατάς εξέλεγη πρόεδρος της Γερουσίας, θέση που διατήρησε μέχρι τη διάλυση του σώματος το 1935. Συμμετείχε στο αποτυχημένο κίνημα του 1935 κι επί δικτατορίας του Μεταξά εξορίστηκε στη Μύκονο και τη Σύρο.[15] Στη διάρκεια της Κατοχής φυλακίστηκε επί ένα τετράμηνο στο Χαϊδάρι, αλλά πιο σημαντική ήταν η συνεισφορά του στην ίδρυση των Ταγμάτων Ασφαλείας. Οι «βενιζελικοί αχυράνθρωποι σαν τους στρατηγούς Γονατά και Πάγκαλο», όπως τους χαρακτηρίζει ο Μαζάουερ, «ήταν αποφασισμένοι να μην τα χαλάσουν τελείως με τις αρχές του Άξονα» και αποτελούσαν χρηματοδότες του ΕΔΕΣ.[16] Αυτές (και τις παλιότερες) διασυνδέσεις τους χρησιμοποίησαν οι δυο στρατηγοί για να περάσουν σε ενεργή συνεργασία με τους ναζί. «Επιδιώκοντας να ισχυροποιήσουν τη θέση τους στην μεταπολεμική πολιτική ζωή, ο υπαρχηγός του κόμματος των Φιλελευθέρων Στυλιανός Γονατάς από κοινού με το στρατηγό Θεόδωρο Πάγκαλο, προσφέρθηκαν να συνδράμουν την προσπάθεια της κυβέρνησης Ράλλη, για τη δημιουργία των Ταγμάτων Ασφαλείας. Η συμβολή τους επικεντρώθηκε στην προσέλκυση έμπειρων αξιωματικών του ελληνικού στρατού, κυρίως από τον ΕΔΕΣ της Αθήνας, για τη στελέχωση των Ταγμάτων Ασφαλείας, με στόχο να τα θέσουν υπό τον έλεγχό τους. Οι διεργασίες αυτές είχαν ως συνέπεια της διάσπαση του ΕΔΕΣ Αθηνών, ανάμεσα στο αντιστασιακό-δημοκρατικό τμήμα του και αυτό που συνεργάστηκε στη δημιουργία των Ταγμάτων Ασφαλείας, γνωστό ως “προδοτικός” ΕΔΕΣ».[17]

Μετά τον πόλεμο θα εμφανιστεί πλέον ως φιλοβασιλικός και θα δημιουργήσει το δικό του Κόμμα Εθνικών Φιλελευθέρων (ΚΕΦ), τον Μάρτιο του 1945 το οποίο θα πάρει μέρος στις εκλογές (ένα χρόνο αργότερα) με την Ηνωμένη Παράταξιν Εθνικοφρόνων στην κυβέρνηση της οποίας θα συμμετάσχει ως υπουργός Δημοσίων Έργων και Ανοικοδομήσεως, θέση που θα κατέχει και στην «επτακέφαλο» κυβέρνηση Δ. Μάξιμου. Το ΚΕΦ ενώθηκε για λίγο με το Εθνικό Κόμμα Ελλάδος του Ναπολέοντα Ζέρβα, πριν ο Γονατάς επιστρέψει τελικά στο Κόμμα Φιλελευθέρων με το οποίο πολιτεύτηκε στις εκλογές του 1950, οπότε και δεν εκλέχθηκε βουλευτής. Ο Γονατάς πέθανε το 1965.[18]

Παραπομπές:

[1] Ιστορία, Πρωία, Αθήναι 1935, σ. 953-954· http://el.wikipedia.org/wiki/ Παύλος_Κουντουριώτης.

[2] Μακεδονία, 16.12.1929· Μακεδονικά Νέα, 17.12.1929.

[3] Γιάννης Γκλαρνέτατζης, «“Ο κ. Κανναβός εις την Γενικήν Διοίκησιν Μακεδονίας” (1929)» στο  http://www.alterthess.gr/content/afieroma-2012-o-k-kannabos-eis-tin-genikin-dioikisin-makedonias-1929.

[4] Ευάγγελος Χεκίμογλου, Ο Νικόλαος Μάνος και ο Μεσοπόλεμος στη Θεσσαλονίκη, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών – University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2010, σ. 388.

[5] http://el.wikipedia.org/wiki/Στυλιανός_Γονατάς.

[6] Μακεδονικά Νέα, 17.12.1929.

[7] Μακεδονία, 16.12.1929.

[8] Μακεδονικά Νέα, 17.12.1929.

[9] Βλ. σχετικά Γιάννης Γκλαρνέτατζης, «“Στην απεργία, στην απεργία, μπρος με θάρρος φοιτητές” (1931)» στο http://www.alterthess.gr/content/afieroma-2012-«stin-apergia-stin-apergia-mpros-me-tharros-foitites»-1931.

[10] Μακεδονικά Νέα, 24.6.1931.

[11] Μακεδονία, 26-27.6.1931. Βλ. επίσης Γιάννης Γκλαρνέτατζης, «“Έλληνες Εξοντώσατε Εβραίους”: Το πογκρόμ του Κάμπελ (1931)» στο  http://www.alterthess.gr/content/afieroma-2012-«ellines-eksontosate-ebraioys»-pogkrom-toy-kampel-1931.

[12] Μακεδονικά Νέα, 3.4.1932. Βλ. επίσης Γιάννης Γκλαρνέτατζης, «Η δίκη για τον εμπρησμό του Κάμπελ (1932)» στο http://www.alterthess.gr/content/afieroma-2012-i-diki-gia-ton-emprismo-toy-kampel-1932.

[13] Mark Mazower, Salonica City of Ghosts: Christians, Muslims and Jews 1430-1950, Harper Perennial, Λονδίνο 2005, σ. 413.

[14] Μακεδονία, 9.2.1934.

[15] http://el.wikipedia.org/wiki/Στυλιανός_Γονατάς.

[16] Mark Mazower, Στην Ελλάδα του Χίτκλερ: Η εμπειρία της Κατοχής, μτφρ. Κ. Κουρεμένος, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1994, σ. 127, 132.

[17] Μενέλαος Χαραλαμπίδης, «Διεύθυνση Ειδικής Ασφαλείας του Κράτους. Η αιχμή του αντικομμουνιστικού αγώνα της κυβέρνησης Ράλλη στην κατοχική Αθήνα» στο Πολ. Βόγλης, Φλ. Τσιλαγά, Ιάσ. Χανδρινός, Μεν. Χαραλαμπίδης (επιμ.), Η εποχή των ρήξεων: Η ελληνική κοινωνία στη δεκαετία του 1940, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2012, σ. 170-171. Στο ίδιο παρατίθεται και η μαρτυρία του Ελευθέριου Δέπου για τη διάσπαση του ΕΔΕΣ και τις ζυμώσεις «Ράλλη – Γονατά – Παγκάλου».

[18] Ηλίας Νικολακόπουλος, Η καχεκτική δημοκρατία: Κόμματα και εκλογές, 1946-1967, 6η έκδ., Πατάκης, Αθήνα 2010, σ. 63, 69, 99, 106· Γιώργος Μαργαρίτης, Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου, Τόμος 1, 5η έκδ., Βιβλιόραμα, Αθήνα 2005, σ. 153, 257· http://el.wikipedia.org/wiki/Στυλιανός_Γονατάς.

Σχόλια

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Loading…

0

Στο Μαξίμου οι επικεφαλής πολυεθνικών

ΟΛΜΕ: Όλοι στην απεργία στις 19/12